Trên thế giới, cứ 2 giây, dân số thành thị tăng lên 2 người. Trong 2 năm trở lại đây, hơn 100 triệu người đã di cư từ nông thôn ra thành thị. Đến giữa thế kỷ này, hơn 70% dân số thế giới sẽ sống ở các khu vực đô thị.

Ở Việt Nam, lượng dân cư đô thị chiếm tới 28% tổng số dân trên toàn quốc và mỗi năm có khoảng 1 triệu người tiếp tục tham gia vào "đại gia đình" đô thị. Dự báo, đến năm 2020, dân số đô thị Việt Nam có khoảng 45-46 triệu người, chiếm 40% dân số cả nước. Sự gia tăng nhanh dân số đô thị chủ yếu do di dân từ các vùng nông thôn.

Trong 10 năm trở lại đây, quá trình đô thị hóa diễn ra hết sức nhanh chóng ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Hải Dương,... Đô thị hóa làm thay đổi diện mạo của đất nước, góp phần nâng cao mức sống của một số bộ phận dân cư. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, quá trình này cũng phát sinh nhiều vấn đề phức tạp cần sớm được giải quyết như: Vấn đề nhà ở, quản lý trật tự an toàn xã hội, hệ thống cơ sở hạ tầng quá tải, ô nhiễm môi trường, tình trạng thất học, thất nghiệp,...

Đặc biệt, các đô thị chỉ mới đảm bảo cấp, thoát nước cho khoảng 47% dân số đô thị, trong khi đó tỉ lệ thất thoát nước sạch có khi lên tới 45%; hiện tượng ngập úng, ô nhiễm môi trường còn khá phổ biến, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe con người cũng như diện mạo thành phố.

Ở hai thành phố lớn nhất là Hà Nội và Hồ Chí Minh, hầu hết sông ngòi bị ô nhiễm. Phần lớn lượng nước thải sinh hoạt (khoảng 600.000 m3 mỗi ngày) và công nghiệp (khoảng 260.000 m3, chỉ có 10% được xử lý) đều đổ thẳng vào các ao hồ, sau đó chảy ra các con sông lớn tại vùng đồng bằng sông Hồng và sông Mekong. Ngoài ra, nhiều nhà máy và cơ sở sản xuất như các lò mổ và ngay cả bệnh viện (khoảng 7.000 m3 mỗi ngày, và chỉ có 30% là được xử lý) cũng không được trang bị hệ thống xử lý nước thải.

Ở các thành phố có tốc độ đô thị hóa khá nhanh với nhiều khu công nghiệp (KCN) lớn như Hải Dương, Đà Nẵng và Khánh Hòa, nước thải sản xuất từ các khu công nghiệp cùng với nước thải sinh hoạt cũng gây ô nhiễm khá nghiêm trọng đối với môi trường nước.

Bất bình trước việc sản xuất gây ô nhiễm nghiêm trọng ra đồng ruộng, sông ngòi, hàng trăm người dân thôn Châu Xá, xã Duy Tân, huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương đã tổ chức chặn đường, bao vây doanh nghiệp đến nửa tháng trời hồi tháng 7.2013.

Tại Khánh Hòa và Đà Nẵng, ngoài các nguồn gây ô nhiễm trên, rác thải, nước thải từ khu vực dịch vụ xả thẳng ra sông hồ, biển khiến nguồn nước mặt không còn xanh. Ví dụ: Ở khu vực Cửa Bé (TP.Nha Trang, Khánh Hòa), từ sáng đến tối, nước biển luôn trong tình trạng đen kịt, mùi hôi thối bốc lên nồng nặc. Sát bên là khu dân cư với hàng chục căn nhà chồ được dựng sát biển. Túi ni lông, rác thải sinh hoạt đều được người dân tống xuống biển. Khu dân cư dọc hai bên cửa sông Cái cũng trong tình trạng tương tự. Đặc biệt, dọc hai bờ kè sông Cái, các quán nhậu mọc san sát nhau, nhiều quán nhậu ở vỉa hè đều quét hết rác thải xuống cửa sông...

“Thành phố đẹp nhưng hơi hôi!” – anh Trần Anh Nam (36 tuổi, Hà Nội) nhận xét về Đà Nẵng. Đã đến 5 lần và rất thích Đà Nẵng, song anh Nam cho biết đó cũng là lời nhận xét của không ít du khách đến đây. Tình trạng ô nhiễm nguồn nước, đặc biệt là nước mặt (ao, hồ, sông,..) đang diễn ra ở mức đáng báo động. Lượng nước thải của KCN xả ra khoảng 4.000m3/ngày đêm nhưng doanh nghiệp thu gom, xử lý chỉ khoảng 2.000m3/ngày đêm. Đã nhiều năm nay, nước thải của các nhà máy từ KCN Hòa Khánh đều thải trực tiếp ra hồ Bầu Tràm và sông Cu Đê. KCN Thọ Quang mỗi ngày cũng có hơn 1.000m3 nước thải chảy trực tiếp ra biển chưa qua xử lý gây ô nhiễm nghiêm trọng cho âu thuyền ở đây khiến lớp bùn có màu xanh đen, ruồi nhặng bu đầy.

Hệ thống thu gom nước thải đô thị cũng chưa triệt để. Nước thải, rác thải sinh hoạt, do dịch vụ từ các nhà hàng chảy thẳng ra hồ. Điển hình hồ hai bên tuyến đường Hàm Nghi rộng gần 25ha nhưng là vùng ao tù nước động, bùn lầy và ô nhiễm. Những ngày nắng nóng, người dân đi qua hồ này phải nín thở vì hồ bốc mùi nặng.

Sông Phú Lộc ô nhiễm nặng do tiếp nhận nước thải trên cả địa bàn quận Thanh Khê và một phần nước thải ở bãi rác Khánh Sơn ở đầu nguồn sông. Nước thải khiến vùng biển dưới chân cầu Phú Lộc trở nên đen ngòm.

Kênh đen đã trong xanh trở lại

Tuy nhiên, những nỗ lực về cải tạo môi trường nước, hoặc quản lý hệ thống cấp thoát nước và chống ngập lụt, TP.Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, Khánh Hòa, Hải Dương cũng đáng được ghi nhận. 4 thành phố này cùng hơn 30 thành phố khác trên thế giới đã tham dự, chia sẻ kinh nghiệm ở Hội nghị cấp cao các Thành phố Thế giới (WCS), diễn ra tại Singapore từ ngày 1-4.6.2014. Trong đó, nỗ lực của TPHCM được nhiều đại biểu đánh giá tốt.

Sài Gòn xưa và nay ở chính chỗ từng ô nhiễm nặng. Ảnh: Michael A. Waibel dành cho Lao Động.

Trong hơn 10 năm qua, việc nâng cấp hệ thống kênh thoát nước và nước thải là mối quan tâm hàng đầu của TP.HCM nhằm giải quyết các vấn đề ngập úng, vệ sinh môi trường. Trên địa bàn TPHCM, có khoảng 3.000km sông, kênh rạch. Sau khi thực hiện kiểm soát, tiến tới cắt đứt nguồn thải ô nhiễm sẽ góp phần ngăn chặn nguy cơ tái ô nhiễm chất lượng nước kênh, TP.HCM tập trung đầu tư hạ tầng để cải thiện chất lượng nước kênh rạch.

Hàng loạt dự án cải tạo môi trường, nâng cấp đô thị đã và đang được triển khai. Theo đó, từ năm 2001, TPHCM đã quy hoạch một vùng trung tâm 650km2 để giải quyết vấn đề chống ngập úng. Khu vực này sẽ được phân chia thành 6 lưu vực gồm: Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa- Lò Gốm, Kênh Đôi - Kênh Tẻ, kênh Hàng Bàng, Tàu Hũ - Bến Nghé, Tham Lương-Bến Cát. Các dự án được xây dựng với mục tiêu hoàn chỉnh hệ thống thu gom, xử lý nước thải cho toàn bộ lưu vực các sông, một số khu vực như quận 2 nhằm cải thiện và nâng cao sức khỏe của người dân TP. Hồ Chí Minh; khôi phục, bảo tồn hệ sinh thái sông Sài Gòn và hạ lưu sông Đồng Nai; cải tạo, chỉnh trang đô thị và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân.

Lưu vực kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè có diện tích hơn 33km2 là nơi sinh sống của 1,2 triệu dân. Lưu vực trải dài trên địa phận của 7 quận, trong đó có các quận trung tâm thành phố như quận 1 và quận 3. 20 năm trước đây, Nhiêu Lộc – Thị Nghè là dòng kênh đen, hôi thối và đầy rác. Người dân vứt tất cả các loại rác thải trong ngày xuống kênh. Ngày nay, kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè giống như một công viên nhỏ, nơi người già người trẻ đều có thể thư giãn, tập thể dục và hít thở không khí trong lành. Cá đã bơi lội trở lại là minh chứng rõ nhất chứng tỏ chất lượng nước đã được cải thiện đáng kể.

Bên cạnh đó, sự yếu kém về khả năng thoát nước và xử lý nước thải gây nên nhiều thiệt hại vì ngập nước xảy ra thường xuyên, môi trường nước bị ô nhiễm nặng. Kênh Ba Bò là một điển hình "nổi đình, nổi đám" vì ngập nước và ô nhiễm môi trường. Kênh Ba Bò bắt nguồn từ tỉnh Bình Dương chảy về hạ nguồn thuộc địa phận phường Bình Chiểu - quận Thủ Đức, đổ ra rạch Nước Trong rồi ra sông Nghĩa Bình. Ở thượng nguồn, khu công nghiệp xử lý nước thải chưa đạt yêu cầu nên vào những ngày cuối tuần nước kênh bị đổi màu. Nước bị ô nhiễm dễ nhận thấy nhất ở đoạn qua rạch Nước Trong. Sau, với các dự án xây dựng hồ điều tiết, hệ thống cống hộp, trồng cây xanh,... đến nay, xung quanh con kênh có nhiều công trình, nhà dân đã xây dựng xong, đường sá dọc theo kênh đi lại thông thoáng, đặc biệt sản xuất nông nghiệp phát triển. Điều này cho thấy chủ trương đầu tư cải tạo kênh Ba Bò là đúng đắn, đã tạo ra sức sống mới cho cả khu vực.

TP.HCM còn hợp tác chặt chẽ với các địa phương lân cận Bình Dương, Tây Ninh, Long An, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu trong việc giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường liên tỉnh. Điển hình như cải tạo kênh Ba Bò, kiểm soát các nguồn ô nhiễm xả thải ra sông Sài Gòn, sông Vàm Cỏ Đông, kênh Thầy Cai - An Hạ; giải quyết vấn đề ô nhiễm và bồi thường thiệt hại ở sông Thị Vải, xây dựng khu xử lý chất thải rắn chung giữa TP.HCM và Long An, xây dựng năng lực ứng phó sự cố tràn dầu ở vùng hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai… Những nỗ lực cải thiện chất lượng môi trường nước trong những năm gần đây đã giúp thay đổi đáng kể bộ mặt thành phố.

Bên cạnh đó, thành phố đã và đang triển khai thi công dự án tiêu thoát nước và cải thiện ô nhiễm kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên. Việc đưa vào vận hành dự án này sẽ chống ngập úng cho khu vực rộng 14.900ha đất nông nghiệp và khu dân cư, góp phần cải thiện tình hình ô nhiễm. Công tác triển khai nhiều đợt nạo vét, vớt rác bồi lấp gây ô nhiễm môi trường kênh rạch tại một số khu vực được thành phố thực hiện thường xuyên.

"TP.HCM xứng đáng là một điển hình về cải thiện nước mặt, giảm ô nhiễm môi trường, trong nỗ lực tạo cho người dân một cuộc sống tốt hơn chứ không phải Đà Nẵng. TP.HCM lớn hơn rất nhiều, còn Đà Nẵng nhỏ thì mọi việc cũng dễ quản lý, tiến hành hơn", ông Joris Van Etten - Trợ lý Điều phối viên của Tổ chức Sáng kiến phát triển các thành phố Châu Á (CDIA) cho biết bên lề hội nghị WCS.