Rừng Rú Lịnh thuộc xã Vĩnh Linh nhìn từ trên cao

Một tỉnh rừng, một bài toán lớn

Quảng Trị là địa phương có nhiều lợi thế về rừng, với diện tích rừng tự nhiên 595.952 ha và rừng trồng 244.424 ha, tỷ lệ che phủ đạt 61,01% - thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Nhưng lợi thế lớn cũng đi kèm áp lực lớn: sau khi sáp nhập hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị (cũ) thành tỉnh Quảng Trị mới, diện tích quản lý tăng vọt, trong khi lực lượng kiểm lâm trải mỏng trên một địa bàn rộng, nhiều khu vực rừng nằm sâu, xa, hiểm trở.

Câu hỏi đặt ra không mới nhưng chưa bao giờ hết cấp thiết: làm sao biết một cánh rừng đang "biến động" - bị chặt phá, bị lấn chiếm - ngay khi nó vừa xảy ra, thay vì phát hiện muộn sau khi sự đã rồi?

Câu trả lời mà Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị đang theo đuổi: để công nghệ làm "đôi mắt" trên cao, con người làm "đôi chân" dưới đất.

Lực lượng Hạt Kiểm lâm Minh Hóa tuần tra, kiểm tra rừng trên địa bàn

Từ sổ tay giấy đến ảnh vệ tinh: một cuộc chuyển mình âm thầm

Trước đây, cập nhật diễn biến rừng chủ yếu dựa vào tuần tra thủ công - đi bộ, ghi chép, đối chiếu bản đồ giấy. Cách làm này khó tránh khỏi độ trễ, đặc biệt ở những vùng heo hút mà một chuyến đi kiểm tra có thể mất cả ngày đường.

Giờ đây, bức tranh đã khác. Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị đã chỉ đạo Tổ theo dõi diễn biến rừng cấp tỉnh cùng các Hạt Kiểm lâm chủ động làm chủ công nghệ, đưa vào vận hành:

• Phần mềm cảnh báo mất rừng trên nền tảng điện toán đám mây, xử lý ảnh vệ tinh toàn cầu, vận hành trên Website Kiemlam.org.vn của Cục Kiểm lâm;

• Công nghệ GIS để phân tích ảnh vệ tinh được cập nhật gần như liên tục từ hai nguồn dữ liệu toàn cầu uy tín: ảnh Landsat-8 (Cục Khảo sát địa chất Hoa Kỳ) và ảnh Sentinel-2 (Cơ quan Vũ trụ châu Âu);

• Máy tính bảng được trang bị và tập huấn tận nơi cho cán bộ cơ sở, giúp việc cập nhật diễn biến rừng diễn ra ngay tại hiện trường thay vì phải quay về văn phòng nhập liệu.

Cán bộ Kiểm lâm dùng máy tính bảng cập nhật diễn biến rừng ngay tại hiện trường

Kết quả của quá trình "số hóa đôi mắt" này rất cụ thể: chỉ riêng năm 2025, hệ thống đã giúp phát hiện 595 vùng có biến động rừng, được gửi kịp thời đến các đơn vị chủ rừng và Hạt Kiểm lâm sở tại để xác minh, xử lý - trong đó có không ít vụ việc ở những khu vực xa xôi mà trước kia, nếu chỉ dựa vào tuần tra truyền thống, gần như "mất dấu".

Vì sao dữ liệu chính xác lại quan trọng đến vậy?

Diễn biến rừng không chỉ là con số báo cáo - đó là nền tảng để hoạch định chính sách. Kết quả theo dõi diễn biến rừng góp phần xây dựng các quyết sách quản lý tài nguyên rừng, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, trồng rừng thay thế, cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững, cũng như các dự án quy hoạch phát triển lâm nghiệp.

Xa hơn, dữ liệu diễn biến rừng chuẩn xác chính là cơ sở để thực hiện Chương trình mục tiêu phát triển lâm nghiệp bền vững giai đoạn 2026-2030 và Đề án tái cơ cấu lâm nghiệp của tỉnh đến năm 2030. Đồng thời, việc kiểm soát chặt nguồn gốc gỗ qua theo dõi diễn biến rừng còn góp phần vận hành hiệu quả Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp Việt Nam - yếu tố ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng gỗ xuất khẩu.

Nói cách khác: một điểm ảnh vệ tinh phát hiện đúng lúc hôm nay có thể là căn cứ cho một quyết sách lâm nghiệp đúng đắn của nhiều năm sau.

Khoảng trống vẫn còn: công nghệ có, nhưng con người phải "theo kịp"

Công nghệ chỉ phát huy hết sức mạnh khi con người vận hành nó chủ động. Thực tế cho thấy công tác cập nhật diễn biến rừng tại một số chủ rừng và đơn vị cơ sở vẫn còn tồn tại: có nơi dù trên lâm phận đã xảy ra biến động nhưng chưa kịp thời cập nhật, báo cáo theo quy định; việc xác minh biến động đôi khi còn bị động, chỉ triển khai khi có yêu cầu từ tổ theo dõi diễn biến rừng cấp tỉnh hoặc cán bộ kỹ thuật Hạt Kiểm lâm gửi đến, thay vì chủ động rà soát thường xuyên.

Đây chính là "mắt xích" cần được siết chặt trong thời gian tới.

Hướng đi tiếp theo: công nghệ đi trước, chế tài theo sau

Để công tác cập nhật diễn biến rừng thực sự hiệu quả trong giai đoạn mới, một số hướng đi được đặt ra:

1. Nâng cao ý thức trách nhiệm của các đơn vị chủ rừng trong theo dõi, báo cáo diễn biến rừng đúng quy định;

2. Tăng cường ứng dụng công nghệ - khai thác triệt để chức năng cảnh báo mất rừng trên Website của Cục Kiểm lâm, cùng ảnh viễn thám luôn được cập nhật mới nhất từ Sentinel-2, Landsat-8 và Planet;

3. Xử lý nghiêm trách nhiệm - kịp thời xử lý chủ rừng không báo cáo hoặc báo cáo không đúng thời hạn cho cơ quan có thẩm quyền khi có biến động về diện tích rừng theo quy định tại điểm a, khoản 1 Điều 19, Nghị định số 146/2026/NĐ-CP ngày 06/5/2026 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp.

Ba trụ cột này - con người, công nghệ, chế tài - không tách rời mà bổ trợ lẫn nhau: công nghệ giúp phát hiện sớm, con người chủ động hành động, chế tài đảm bảo kỷ luật thực thi.

Hội nghị triển khai công tác theo dõi diễn biến rừng tại cơ sở

Rừng được giữ từ gốc, bắt đầu từ một điểm ảnh

Theo dõi diễn biến rừng càng chính xác, chính sách phát triển lâm nghiệp bền vững càng có nền tảng vững chắc để hoạch định. Từ những giải pháp kinh tế - kỹ thuật trong kinh doanh phát triển rừng đến định hướng tái cơ cấu ngành lâm nghiệp toàn tỉnh, tất cả đều bắt đầu từ một mắt xích tưởng chừng nhỏ bé: dữ liệu diễn biến rừng cập nhật đúng, đủ và kịp thời.

Và trong hành trình chuyển đổi số ấy, câu chuyện của Kiểm lâm Quảng Trị cho thấy một điều: giữ rừng tại gốc, hôm nay, không chỉ bằng đôi chân người kiểm lâm băng rừng, mà còn bằng những điểm ảnh vệ tinh lặng lẽ quét qua mỗi ngày.

Nguyễn Duy Khánh, Phòng Tổ chức, Tuyên truyền và Xây dựng lực lượng, Chi cục Kiểm lâm