Thực trạng
Toàn tỉnh có trên 280km đê, kè cùng với gần 130 công trình qua đê bao gồm cống, tràn các loại đảm bảo chống lũ, ngăn mặn giữ ngọt, hạn chế sạt lở bờ sông, biển, phục vụ sản xuất nông nghiệp và bảo vệ ổn định các khu vực dân cư.
Tuy nhiên phạm vi bảo vệ đê điều hiện nay đứng trước tình trạng bị xâm lấn, vi phạm ngày càng gia tăng. Qua kiểm tra thực tế của Chi cục Thủy lợi cho thấy các loại hình vi phạm phổ biến hiện nay như: lấn chiếm phạm vi đê, kè để làm bãi tập kết vật liệu (đê tả sông Gianh xã Phù Hóa, đê hữu sông Nhật Lệ xã Duy Ninh, xã Hàm Ninh…); lấn chiếm đất để làm nhà, lều quán kinh doanh, xây dựng trang trại gia cầm và trồng cây trong hành lang bảo vệ đê (đê tả Sông Gianh thuộc xã Quảng Minh, đê hữu sông Nhật Lệ thuộc xã Duy Ninh, Hàm Ninh, đê tả sông Nhật Lệ thuộc phường Phú Hải, tuyến đê hữu Lệ Kỳ thuộc xã Vĩnh Ninh…); đắp bờ bao nuôi trồng thủy sản loại trong phạm vi bảo vệ đê điều, vùng bãi sông…; tình trạng khai thác cát, sỏi trái phép làm sạt bờ và các tuyến đê, kè bờ sông Kiến Giang, sông Gianh. Ngoài ra tình trạng xe quá khổ, quá tải thường xuyên lưu thông trên các tuyến đê, dẫn đến mặt đê bị lún, sụt, bong vỡ và ảnh hưởng không nhỏ đến giao thông và ổn định công trình.
Mặc dù UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và PTNT, UBND các huyện, thành phố đã có nhiều văn bản chỉ đạo, đôn đốc các địa phương tập trung xử lý dứt điểm tình trạng vi phạm công trình đê điều trước mùa mưa bão, tuy nhiên tình hình lấn chiếm, vi phạm hành lang bảo vệ hệ thống đê điều vẫn không lắng xuống mà còn tiếp tục gia tăng. Cá biệt còn có địa phương vì lợi ích cục bộ đã giao đất, cho thuê đất xây dựng nhà ở, lều quán kinh doanh, bãi chứa vật liệu xây dựng… trong phạm vi bảo vệ đê gây khó khăn cho việc xử lý. Sự buông lỏng quản lý, thiếu kiên quyết của chính quyền một số địa phương trong xử lý cũng là một trong những yếu tố làm gia tăng vi phạm đối với hệ thống đê điều hiện nay.

Nguyên nhân
Thứ nhất, hệ thống đê điều tỉnh ta được hình thành từ xa xưa, được củng cố, nâng cấp qua nhiều thời kỳ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội nhưng vẫn chưa được quy hoạch một cách bài bản, khoa học và có hệ thống. Vì vậy chưa định được vị trí tuyến đê làm cơ sở xác định phạm vi và hành lang bảo vệ đê điều ở các địa phương được giao quản lý.
Thứ hai, các khu dân cư đã hình thành trong phạm vi hành lang bảo vệ đê từ trước khi Luật Đê điều có hiệu lực từ năm 2007. Vì vậy, khi mở rộng nâng cấp công trình đê điều, các công trình, nhà cửa của dân trước đây chưa nằm trong diện vi phạm thì nay nghiễm nhiêm trở thành vi phạm. Theo Luật Đê điều thì các công trình này phải tiến hành di dời, tuy nhiên, do số lượng công trình khá lớn, trong khi nguồn ngân sách tỉnh còn hạn hẹp, chủ yếu dựa vào ngân sách Trung ương, khó thực hiện công tác di dời tái định cư cho các hộ sinh sống trong hành lang bảo vệ đê.
Thứ ba, mặc dù UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 1381/QĐ-UBND ngày 16/6/2011 quy định tổ chức, hoạt động của lực lượng quản lý đê nhân dân tại các xã có đê trên địa bàn tỉnh, tuy nhiên do thiếu kinh phí tổ chức hoạt động nên công tác tổ chức lực lượng quản lý đê nhân dân hầu như chưa thực hiện được hoặc chỉ mang tính hình thức và hoạt động kém hiệu quả.
UBND tỉnh cũng đã ban hành Quyết định số 1238/QĐ-UBND ngày 30/5/2011 Quy định chế độ trách nhiệm người đứng đầu các cơ quan, đơn vị trong công tác quản lý, bảo vệ đê điều trên địa bàn tỉnh Quảng Bình. Tuy nhiên việc triển khai thực hiện xử lý vi phạm trên các tuyến đê thuộc phạm vi quản lý vẫn chưa triệt để, quyết liệt.
Thứ tư, hiện nay tất cả các tuyến đê trên địa bàn tỉnh đều chưa được cắm mốc chỉ giới hành lang bảo vệ và hệ thống biển báo, mốc km, vì vậy gây khó khăn cho công tác quản lý cũng như dẫn đến gia tăng các hành vi xâm phạm hành lang đê điều.
Thứ năm, công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật về đê điều chưa được các địa phương và cơ quan quản lý coi trọng. Nhiều người dân, thậm chí có cả cán bộ quản lý địa phương vẫn chưa ý thức được mức độ ảnh hưởng của các hành vi vi phạm đối với an toàn của các công trình đê điều, tác động của các công trình vi phạm đến dòng chảy, đặc biệt là về mùa lũ.
Từ những đánh giá, xác định đúng các nguyên nhân dẫn đến tình trạng lấn chiếm, vi phạm phạm vi bảo vệ hiện nay là cơ sở để đưa ra các giải pháp khắc phục tình trạng trên, trả lại hành lang, mặt bằng vốn có của hệ thống đê điều tỉnh Quảng Bình.

Hà Xuân Đàn
(Chi cục Thủy lợi)