Nhà nước – đại diện chủ sở hữu toàn dân đối đất đai
Theo báo cáo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) do Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội Nguyễn Văn Giàu trình bày, Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) sau khi tiếp thu, chỉnh lý theo ý kiến nhân dân có 14 chương, 210 điều (tăng 4 điều).
Dự thảo đã luật hóa các quy định áp dụng ổn định trong thực tiễn, bao gồm các quy định về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, giải thích từ ngữ, nguyên tắc sử dụng đất, người sử dụng đất, người chịu trách nhiệm trước Nhà nước đối với việc sử dụng đất; người chịu trách nhiệm trước Nhà nước đối với đất được giao để quản lý, khuyến khích đầu tư vào đất đai, phân loại đất; quyền và trách nhiệm của Nhà nước đối với đất đai; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; đăng ký đất đai, cấp Giấy Chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; tài chính về đất đai, giá đất; hệ thống thông tin đất đai và cơ sở dữ liệu đất đai; chế độ sử dụng các loại đất; quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất; thủ tục hành chính về đất đai; giám sát, thanh tra, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai.
Tại dự thảo, quyền và trách nhiệm của Nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai, thống nhất quản lý Nhà nước đối với đất đai đã quy định rõ ràng và cụ thể hơn trong dự thảo Luật. Các quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất đã được rà soát và quy định cụ thể, phù hợp với từng đối tượng, từng hình thức sử dụng đất như đất giao không thu tiền sử dụng đất, giao có thu tiền sử dụng đất, đất thuê hàng năm và đất thuê trả tiền một lần cho cả thời gian thuê, đất do nhận chuyển quyền sử dụng đất.
Chính sách, pháp luật đất đai đối với khu vực nông nghiệp tiếp tục được hoàn thiện theo hướng mở rộng thời hạn giao đất đất nông nghiệp trong hạn mức cho hộ gia đình, cá nhân; mở rộng hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp; khuyến khích việc nhận góp vốn, thuê quyền sử dụng đất để tập trung đất đai nhằm tạo điều kiện đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn; quy định chặt chẽ chế độ sử dụng đất trồng lúa, đất rừng nhằm đảm bảo mục tiêu an ninh lương thực quốc gia.
Quan hệ đất đai theo cơ chế thị trường đã được tăng cường, trong đó đã hạn chế các trường hợp được Nhà nước giao đất, chuyển cơ bản sang áp dụng hình thức thuê đất; thực hiện cơ chế đấu giá quyền sử dụng đất khi giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất; thực hiện định giá đất theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước để tính thu các nghĩa vụ tài chính khi giao đất, cho thuê đất, tính giá trị quyền sử dụng đất khi cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước, tính bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất nhằm tiến tới xóa bỏ bao cấp trong quản lý, sử dụng đất đai, khắc phục tình trạng "xin - cho" trong sử dụng đất.
Dự thảo luật cũng bổ sung quy định khung pháp lý về thông tin đất đai, cơ sở dữ liệu đất đai, quyền tiếp cận thông tin đất đai; hoàn thiện các quy định nhằm tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình lập, tổ chức thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư nhằm công khai, minh bạch trong quản lý, sử dụng đất, góp phần phòng, chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí và làm giảm các khiếu kiện trong lĩnh vực đất đai.
Đảm bảo quyền lợi cho người dân có đất bị thu hồi
Một trong những nội dung của dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) được đông đảo người dân và đại biểu quốc hội quan tâm là công tác bồi thường, thu hồi đất. Đa số các ý kiến đại biểu đều tán thành mục tiêu thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh quốc gia, lợi ích công cộng… được nêu tại dự thảo. Tuy nhiên, theo đại biểu Trần Ngọc Vinh (Đoàn Hải Phòng), cơ chế thu hồi đất cần được nêu rõ hơn nữa. Theo đại biểu, đất đai thuộc sở hữu toàn dân. Khi nhà nước giao đất cho tổ chức cá nhân, lúc thu hồi, Nhà nước phải trưng mua quyền sử dụng đất. Chủ đầu tư dự án, Nhà nước và người dân đều là các chủ thể liên quan khi Nhà nước thu hồi đất, nên đều phải được đối xử công bằng, nhằm tránh tình trạng người dân luôn trong tâm trạng lo sợ mất đất bất cứ lúc nào.
Liên quan đến vấn đề bồi thường hỗ trợ tái định cư, đại biểu Trần Ngọc Vinh cũng cho rằng, đây là mấu chốt gây khiếu kiện đất đai phức tạp. Vì vậy, khi sửa luật phải quy định rõ vấn đề này. Vấn đề sinh kế người dân ra sao khi nhà đất bị thu hồi cũng rất đáng được quan tâm. Khi thu hồi đất, cần lưu ý tạo việc làm, ổn định đời sống người già, người hết tuổi lao động. Tại các khu tái định cư cần có quy định về việc bảo trì khi xuống cấp chứ hiện tại vẫn còn tình trạng đưa dân vào là xong. Đại biểu Trần Ngọc Vinh cũng đề nghị phải có cơ quan định giá đất độc lập, tránh tình trạng những cơ quan thu hồi định giá kiêm nhiệm kiểu "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Ngoài ra, phải nâng mức bồi thường cho người nông dân khi bị thu hồi đất nông nghiệp...
Đồng quan điểm này, đại biểu Ngô Văn Minh (Quảng Nam) cho rằng, thu hồi đất là nội dung người dân quan tâm gây nhiều tranh cãi và đây là lĩnh vực xảy ra nhiều sai phạm, tranh chấp. Vì vậy, khi thu hồi đất phải có quyết định thu hồi riêng với tài sản trên đất, nhằm tránh gây bức xúc cho người dân. Đại biểu Huỳnh Nghĩa (Đà Nẵng) cũng cho rằng, trước khi cưỡng chế thu hồi đất, lãnh đạo địa phương phải tổ chức đối thoại công khai với người dân, vấn đề gì chưa thỏa đáng thì xử lý lại cho đúng. Chỉ sau khi lãnh đạo trực tiếp gặp dân, giải đáp thỏa đáng mà người dân vẫn chống đối thì mới tiến hành cưỡng chế để giảm thiểu những vụ khiếu kiện đất đai kéo dài hiện nay.