Ông Nguyễn Văn Khánh ở thôn Kim Giao, xã Mỹ Thủy cho biết, gia đình ông có gần 1,5 ha ruộng lúa nên sau khi thu hoạch lúa bằng máy gặt đập liên hợp, khối lượng rơm rạ để lại trên đồng ruộng khá nhiều. Tuy nhiên, do thời gian chuyển vụ từ vụ đông-xuân sang vụ hè-thu khá ngắn, chỉ từ 10-15 ngày nên mặc dù biết việc đốt rơm rạ trực tiếp tại ruộng làm đất đai bị ảnh hưởng nhưng ông không có sự lựa chọn nào khác. “Dù biết đốt thì ảnh hưởng môi trường nhưng không đốt thì rơm rạ nhiều quá, làm đất rất khó, xuống giống không kịp thời vụ”, ông Khánh chia sẻ.

Không riêng gì hộ ông Khánh, tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch vẫn diễn ra phổ biến trên diện rộng tại nhiều địa phương sản xuất lúa trọng điểm. Theo ông Võ Minh Cảnh, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp Kim Giao, toàn HTX hiện có khoảng 216 ha lúa, sau mỗi vụ thu hoạch lượng rơm rạ phát sinh rất lớn. Trong khi đó, việc thu gom rơm rạ hiện nay gần như chưa có đơn vị nào đứng ra thực hiện bài bản nên nông dân chủ yếu tự xử lý theo cách truyền thống. Ông Cảnh cho rằng, thời gian chuyển vụ ngắn là nguyên nhân lớn nhất khiến người dân vẫn phải chọn giải pháp đốt rơm rạ. “Nếu không vệ sinh đồng ruộng nhanh thì bà con không thể làm đất, xuống giống kịp thời vụ. HTX cũng đã nhiều lần tuyên truyền hạn chế đốt rơm rạ nhưng khi chưa có giải pháp thay thế hiệu quả, thuận tiện và chi phí phù hợp thì rất khó thay đổi thói quen của người dân”, ông Cảnh cho hay.

Thực tế cho thấy, việc đốt rơm rạ không chỉ gây ô nhiễm không khí mà còn làm mất đi nguồn hữu cơ tự nhiên quan trọng trên đồng ruộng. Khói từ việc đốt rơm rạ còn ảnh hưởng đến giao thông, sinh hoạt của người dân và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cháy nổ trong mùa nắng nóng.Trước thực trạng đó, yêu cầu tìm giải pháp thay thế đốt rơm rạ đang trở nên cấp thiết. Trong đó, mô hình ứng dụng chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ ngay tại đồng ruộng do Trung tâm Khuyến nông tỉnh triển khai ở nhiều địa phương đang được nông dân hưởng ứng tích cực.

Ông Nguyễn Văn Tuần ở HTX nông nghiệp Tiên Lai, xã Vĩnh Thủy cho biết, trước đây ông cũng chủ yếu đốt rơm rạ vì hai vụ sản xuất quá cận kề nhau. Tuy nhiên, từ khi được hướng dẫn sử dụng chế phẩm sinh học, việc xử lý đồng ruộng thuận lợi hơn rất nhiều.Theo ông Tuần, sau khi thu hoạch xong chỉ cần đưa nước vào ruộng, bón vôi rồi dùng máy cày làm đất qua một lượt. Sau đó trộn chế phẩm với cát để rải đều lên mặt ruộng. Sau khoảng 5-7 ngày là rơm rạ đã bắt đầu phân hủy, đủ điều kiện để tiếp tục sản xuất vụ mới. “Cách làm này không chỉ giúp xử lý nhanh rơm rạ mà còn làm đất đỡ phèn, và tạo thêm phân hữu cơ cho đồng ruộng”, ông Tuần chia sẻ.

Hướng dẫn nông dân cách sử dụng chế phẩm sinh học để xử lý rơm rạ - Ảnh: L.A

Theo thạc sỹ Trần Thị Thúy, Trung tâm Khuyến nông tỉnh, mô hình được triển khai tại các xã Vĩnh Linh, Gio Linh, Vĩnh Thủy, Hoàn Lão, Trường Ninh với tổng diện tích 120 ha. Sử dụng chế phẩm sinh học Lacto Powder Quế Lâm với thành phần gồm nhiều vi sinh vật hữu ích có khả năng phân giải nhanh chất hữu cơ, cố định nitơ, phân giải lân khó tiêu và kích thích sinh trưởng cây trồng. Theo quy trình kỹ thuật, sau khi thu hoạch, nông dân đưa nước vào ruộng ở mức khoảng 2-3 cm, rải vôi bột rồi tiến hành lồng ruộng để dập gốc rạ. Sau đó sử dụng chế phẩm sinh học rải đều trên mặt ruộng rồi lồng lại một lượt và giữ nước trong ruộng khoảng 8-10 ngày để rơm rạ phân hủy hoàn toàn. “Nếu thực hiện đúng quy trình, rơm rạ sẽ phân hủy nhanh, hạn chế hiện tượng ngộ độc hữu cơ, giúp cây lúa phát triển tốt hơn trong vụ sau”, bà Thúy cho biết thêm.

Sử dụng chế phẩm sinh học để xử lý rơm rạ trước khi sản xuất vụ hè-thu - Ảnh: L.A

Dù bước đầu mang lại hiệu quả tích cực, song việc nhân rộng mô hình vẫn còn nhiều khó khăn do tập quán canh tác của người dân đã tồn tại từ lâu. Bên cạnh đó, nhiều hộ vẫn còn tâm lý e ngại về chi phí và thời gian xử lý so với cách đốt truyền thống.Theo ông Phan Ngọc Đồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh, thời gian qua, ngành Nông nghiệp đã tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân không đốt rơm rạ sau thu hoạch nhằm giảm ô nhiễm môi trường và bảo vệ hệ sinh thái đồng ruộng. Các địa phương cũng đã lồng ghép nội dung này trong nhiều chương trình sản xuất nông nghiệp bền vững.Ngoài ra, về mặt pháp lý cũng đã có các quy định, chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi đốt phụ phẩm cây trồng gây ô nhiễm môi trường ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên trên thực tế, việc kiểm tra, xử lý gặp nhiều khó khăn do tình trạng đốt diễn ra nhỏ lẻ, rải rác ở nhiều nơi và chủ yếu xuất phát từ nhu cầu sản xuất của người dân.“Muốn thay đổi thói quen đốt rơm rạ thì quan trọng nhất vẫn là phải có giải pháp phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế của nông dân. Khi người dân thấy việc xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học vừa giảm công lao động, vừa cải tạo đất và đảm bảo kịp thời vụ thì mô hình này mới có thể nhân rộng bền vững”, ông Đồng nhấn mạnh.

Lan Anh- Trung tâm Khuyến nông