Theo Báo cáo rà soát, đánh giá, phân loại công trình cấp nước sạch nông thôn năm 2026, Quảng Trị có 305 công trình cấp nước nông thôn tập trung trên địa bàn 57 xã và đặc khu; phần lớn được đầu tư giai đoạn 1989–2015, quy mô nhỏ, phục vụ thôn, bản hoặc cụm thôn, bản. Nhiều công trình chịu tác động của thời gian, hạn hán, lũ lụt và xâm nhập mặn nên xuống cấp, ảnh hưởng khả năng vận hành.

Trong 305 công trình, có 89 công trình hoạt động bền vững, 33 tương đối bền vững, 130 kém bền vững và 53 không hoạt động. Tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn là 61,9%, trong đó 33,9% sử dụng từ công trình cấp nước tập trung.

Khó khăn còn thể hiện ở quản lý: UBND cấp xã trực tiếp quản lý hoặc giao khoán cho hợp tác xã, cộng đồng tới 263 công trình. Suất đầu tư cao nhưng mức sử dụng thấp, nguồn lực duy tu hạn chế và cơ chế xã hội hóa chưa đủ mạnh ảnh hưởng đến tính bền vững.

Khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa các địa bàn còn lớn. Một số xã có tỷ lệ rất thấp như La Lay 1,3%, Đakrông 1,6%, Hướng Lập 0%, Lìa 0%, A Dơi 0%, Thượng Trạch 0%, Kim Điền 7,1%, Kim Ngân 8,9% và Trường Sơn 15,3%.

Vì vậy, trước mắt cần ưu tiên sửa chữa, phục hồi công trình còn khả năng khai thác; phát triển giải pháp cấp nước nhỏ lẻ phù hợp tại nơi chưa thể đầu tư tập trung; tăng cường thu trữ nước mưa, bảo vệ nguồn nước và chủ động cấp nước mùa khô, thiên tai. Về lâu dài, thực hiện Đề án Cung cấp nước sạch tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo hướng kết hợp hệ thống tập trung với các giải pháp phù hợp cho nông thôn. Đề án đã xác định nhóm giải pháp về nguồn nước, kỹ thuật - công nghệ, phương án cấp nước, giá nước, hỗ trợ giá và vốn.

Một là, xác định cấp nước nhỏ lẻ là giải pháp bổ trợ có kiểm soát, không thay thế lâu dài cho hệ thống tập trung mà nhằm bảo đảm tiếp cận nước sạch trong giai đoạn chuyển tiếp.

Hai là,ưu tiên “sửa chữa, nâng cấp trước khi đầu tư mới”; đánh giá và tổ chức lại mô hình quản lý công trình còn khả năng khai thác, xử lý phù hợp công trình không còn khả năng hoạt động.

Ba là, lựa chọn mô hình theo từng địa bàn: dân cư tập trung thì nghiên cứu kết nối hệ thống tập trung; dân cư phân tán có thể áp dụng công trình nhỏ, tự chảy, thu trữ nước mưa, bể chứa và xử lý nước hộ gia đình/cụm hộ, bảo đảm chất lượng nước và khả năng vận hành.

Bốn là, gắn đầu tư với vận hành và khả năng chi trả. Dự thảo Nghị quyết của HĐND tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2027–2030 đề xuất hỗ trợ 50% tiền sử dụng nước, tối đa 10 m³/hộ/tháng đối với các nhóm đối tượng quy định.

Một hộ dân ở xã Ninh Châu trao đổi và thảo luận với Đoàn công tác của Trung tâm Quốc gia NS & VSMTNT về hiện trạng cấp nước hộ gia đình

Một hộ dân ở xã Trường Ninhtrao đổi và thảo luận với Đoàn công tác của Trung tâm Quốc gia NS & VSMTNT về mô hình lọc nước, cấp nước hộ gia đình

Cấp nước nhỏ lẻ không phải là lựa chọn đối lập với cấp nước tập trung. Đối với Việt Nam nói chung và Quảng Trị nói riêng, đây là một cấu phần của hệ thống cấp nước đa tầng, giúp giải quyết khoảng trống dịch vụ ở vùng khó khăn trong hiện tại, đồng thời tạo nền tảng hoàn thiện hệ thống tập trung trong tương lai. Kết hợp “giải pháp nhỏ cho nơi khó tiếp cận” với “hệ thống lớn cho nơi có điều kiện kết nối”, cùng với nâng cao chất lượng quản lý, vận hành và bảo đảm khả năng chi trả, sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa các vùng.”

Nguyễn Xuân Đức (Trung tâm Nước sạch - Vệ sinh môi trường nông thôn)