Trong những năm gần đây, hệ thống cấp nước sạch nông thôn tại khu vực Bắc Trung Bộ nói chung và tỉnh Quảng Trị nói riêng đã được quan tâm đầu tư, góp phần nâng cao chất lượng đời sống người dân, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn. Tuy nhiên, để các công trình cấp nước phát huy hiệu quả lâu dài, ngoài yếu tố kỹ thuật và quản lý, sự tham gia của cộng đồng được xem là yếu tố then chốt quyết định tính bền vững của công trình.

Thực trạng công trình cấp nước nông thôn

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Quảng Trị có khoảng 287 công trình cấp nước sinh hoạt tập trung, phục vụ hàng chục nghìn hộ dân. Theo Bộ chỉ số Theo dõi – Đánh giá nước sạch nông thôn, tỷ lệ người dân sử dụng nước hợp vệ sinh đạt khoảng 97–98%, trong đó tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn của Bộ Y tế đạt khoảng 67–68%.

Phần lớn các công trình cấp nước nông thôn có quy mô nhỏ, phân tán, nguồn nước đầu vào phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, chi phí vận hành lớn nhưng giá nước thấp do mang tính dịch vụ công ích, an sinh xã hội. Vì vậy, để duy trì hoạt động ổn định và bền vững, cần có sự đồng hành, chia sẻ trách nhiệm của cộng đồng dân cư.

Trước đây, trong quá trình đầu tư xây dựng công trình, người dân đã đóng góp vốn đối ứng từ 5–10% tổng mức đầu tư và chi phí đấu nối hộ gia đình. Điều này cho thấy vai trò của cộng đồng không chỉ trong quá trình sử dụng mà còn ngay từ giai đoạn hình thành công trình.

Cộng đồng tham gia bảo vệ nguồn nước và công trình cấp nước

Một trong những vai trò quan trọng của cộng đồng là tham gia bảo vệ nguồn nước thô và công trình cấp nước. Người dân tại nhiều địa phương đã chủ động phối hợp với chính quyền vệ sinh khu vực lòng hồ, khe suối, hành lang bảo vệ nguồn nước; đồng thời kịp thời phát hiện và thông báo các hành vi có nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước.

Việc chủ động bảo vệ nguồn nước giúp giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm đầu vào, giảm chi phí xử lý và nâng cao hiệu quả hoạt động của công trình. Bên cạnh đó, người dân còn góp phần bảo vệ hệ thống đường ống, trạm bơm và các hạng mục công trình, hạn chế các tác động gây hư hỏng hoặc mất an toàn hệ thống cấp nước.

Cộng đồng – "Cánh tay nối dài" trong công tác vận hành

Trong quá trình vận hành, cộng đồng dân cư chính là mạng lưới giám sát hiệu quả nhất. Phần lớn các sự cố rò rỉ đường ống, hư hỏng thiết bị hoặc bất thường về áp lực nước đều được phát hiện sớm nhờ sự phản ánh kịp thời của người dân.

Việc cung cấp thông tin nhanh chóng giúp đơn vị quản lý rút ngắn thời gian khắc phục, giảm thiểu thất thoát nước và đảm bảo cấp nước liên tục cho người dân. Đồng thời, người dân cũng tham gia giám sát chất lượng nước, áp lực, lưu lượng và tính ổn định của hệ thống cấp nước, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ.

Ngoài ra, cộng đồng còn cung cấp thông tin về các hành vi sử dụng nước trái phép, đấu nối không đúng quy định hoặc trộm cắp nước, giúp giảm thất thoát và nâng cao hiệu quả quản lý hệ thống cấp nước.

Nâng cao ý thức sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả

Song song với việc tham gia giám sát, người dân ngày càng nâng cao ý thức sử dụng nước tiết kiệm, đúng mục đích. Thông qua công tác tuyên truyền, nhiều hộ gia đình đã chủ động kiểm tra, sửa chữa hệ thống cấp nước sau đồng hồ, hạn chế rò rỉ và lãng phí nước.

Mặc dù phần nước thất thoát sau đồng hồ không nằm trong chỉ số thất thoát của đơn vị cấp nước, nhưng việc sử dụng nước tiết kiệm giúp bảo vệ nguồn tài nguyên nước, giảm chi phí sinh hoạt và nâng cao hiệu quả sử dụng nước sạch trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, việc người dân thực hiện chi trả tiền sử dụng nước đúng hạn cũng góp phần quan trọng giúp duy trì hoạt động vận hành, bảo trì và nâng cấp công trình, đảm bảo cung cấp nước ổn định và lâu dài.

Cộng đồng – nền tảng cho sự bền vững của công trình cấp nước

Thực tế cho thấy, mối quan hệ chặt chẽ giữa đơn vị quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư chính là yếu tố quan trọng tạo nên sự bền vững của hệ thống cấp nước nông thôn. Khi người dân thực sự coi công trình cấp nước là tài sản chung, trách nhiệm bảo vệ và sử dụng hiệu quả sẽ được nâng cao.

Sự tham gia tích cực của cộng đồng không chỉ giúp công trình vận hành ổn định mà còn góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên nước, nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn bền vững.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục phát huy vai trò của cộng đồng, tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân sẽ là giải pháp quan trọng nhằm đảm bảo các công trình cấp nước nông thôn hoạt động hiệu quả, bền vững và phục vụ lâu dài cho người dân.

Lê Thị Thủy Tiên – Trung tâm nước sạch và VSMT