Thực trạng lúa tái sinh
Có thể nói, Lệ Thủy là địa phương “phát tích” lúa tái sinh từ những năm cuối của thế kỷ trước. Và hơn một thập kỷ qua nó phát triển nhanh không chỉ trên địa bàn huyện Lệ Thuỷ mà còn loang rộng ra các huyện liền kề như Quảng Ninh, Bố Trạch. Nếu năm 2001, diện tích lúa tái sinh toàn tỉnh là 1.452ha thì năm 2008 là 6.010ha, đến năm 2009 là 9.186 ha, trong đó huyện Lệ Thuỷ có 8.047 ha, chiếm tỷ lệ áp đảo 87,6%. ở Quảng Ninh chỉ một vài xã như Vạn Ninh, An Ninh; Bố Trạch chỉ có Đồng Trạch có làm lúa tái sinh.
Ở huyện Lệ Thuỷ, lúa tái sinh đang lấn át lúa Hè thu, năm 2001 lúa Hè thu có diện tích là 5.221ha, đến năm 2015 xuống còn chưa đến 1.000ha. Vụ Hè thu năm 2015, huyện Lệ Thủy có hơn 8.200 ha lúa tái sinh, năng suất ước đạt 30 tạ/ha. Dù đã có nhiều tranh cãi của các nhà quản lý về việc “có nên” hay “không nên” sản xuất lúa tái sinh, nhưng với người nông dân, việc sản xuất lúa tái sinh mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn, dù năng suất chỉ bằng 2/3 lúa Hè thu. Đó là do việc đầu tư cho lúa tái sinh ít, không giống, không công làm đất, mỗi sào chỉ bón khoảng 3kg đạm xong là chờ ngày gặt và thu lãi cao hơn lúa Hè thu đến cả 1 triệu đồng/ha. Ngoài ra, lúa tái sinh còn giúp tránh được lũ vì thời gian sinh trưởng ngắn hơn lúa Hè thu gieo cấy bình thường từ 40-45 ngày...
Tuy nhiên, xét về mặt xã hội, vì năng suất lúa tái sinh thấp hơn lúa Hè thu từ 17-20 tạ/ha nên tổng sản lượng lương thực bị giảm; bên cạnh đó việc làm lúa tái sinh nhiều năm liền sẽ góp phần dung dưỡng mầm bệnh, trong đó nặng nề nhất là chuột. Đặc biệt, hạn chế lớn nhất của làm lúa tái sinh chính là không thể sử dụng cơ giới hóa trong thu hoạch vụ Đông xuân trước đó, cũng như khó khăn trong việc đưa các bộ giống chất lượng cao vào sản xuất, vì những giống lúa này khả năng tái sinh rất kém...
Ảnh hưởng đến hiệu quả cơ giới hóa
Làm lúa tái sinh thì hiển nhiên không thể áp dụng cơ giới hóa trong khâu thu hoạch, bởi để làm lúa tái sinh thì vụ Đông xuân phải gặt bằng tay chứ không thể gặt bằng máy. Hạn chế này đã đi ngược lại xu thế mang tính thời đại, đó là cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp. Hiện tại, tỉnh ta có tỷ lệ cơ giới hóa trong khâu làm đất khá cao với 89,4%, nhưng trong khâu thu hoạch lại chỉ đạt 48%.
Nói về tính hiệu quả của việc cơ giới hóa khâu thu hoạch thì nhiều nông dân xứ lúa Lệ Thủy phải gật gù tâm đắc. Bởi nếu thuê gặt thủ công thì phải chi phí 350.000 đồng cho một sào lúa, và phải thuê 2 lao động gặt trong một ngày mới xong, trong khi đó thuê máy gặt đập trọn gói chỉ mất 180.000 đồng/sào, thời gian gặt chỉ có 25-30 phút. Thử làm một bài toán về việc thu hoạch bằng tay để làm lúa tái sinh và thu hoạch bằng máy để sản xuất lúa Hè thu (hoặc chuyển đổi trồng cây rau màu) sẽ thấy việc thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp sẽ giúp tiết kiệm được 170.000 đồng/sào, tương đương 3,4 triệu đồng/ha, lại tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Như trên đã nói, làm lúa tái sinh lãi khoảng 1 triệu đồng/ha so với lúa Hè thu, nhưng nếu chỉ tính riêng khâu thu hoạch bằng máy ở vụ Đông xuân đã tiết kiệm được 3,4 triệu đồng so với thu hoạch bằng tay.

nông dân huyện Lệ Thủy đẩy mạnh cơ giới hóa trong thu hoạch lúa

Tính ra, sản xuất lúa tái sinh một cách ồ ạt trên chân ruộng có thể sản xuất vụ Hè thu giúp thu lãi cao đâu chưa thấy, nhưng hậu quả thấy được trước mắt là ảnh hưởng đến hiệu quả của việc cơ giới hóa, trong đó có nhất là khâu thu hoạch ở vụ Đông xuân. Đây cũng là hạn chế lớn nhất trong hiện đại hóa nông nghiệp theo xu thế của thời đại...
Bài toán giảm diện tích
Để từng bước giải “bài toán” giảm diện tích lúa tái sinh, từ nhiều năm nay, huyện Lệ Thủy đã tích cực tuyên truyền, vận động người dân chuyển sang sản xuất lúa Hè thu, nhất là trên diện tích lúa có thể sản xuất 2 vụ ăn chắc. Tuy nhiên, theo ông Phan Văn Khoa-Giám đốc Sở Nông nghiệp & PTNT, không thể giải “bài toán” giảm diện tích lúa tái sinh hay tăng lúa Hè thu bằng các biện pháp hành chính mà phải làm sao để người dân thấy làm lúa Hè thu có hiệu quả kinh tế để từ đó tăng dần diện tích.
Theo kế hoạch, vụ Hè thu năm 2016, huyện Lệ Thủy sản xuất 7.084ha lúa tái sinh, giảm 1.463ha so với năm 2015; sản xuất 2.416ha lúa Hè thu, tăng 1.419 ha so với năm 2015, tập trung ở các xã Xuân Thủy gần 260ha, Lộc Thủy 170ha, Mai Thủy gần 142ha.
Ngay từ vụ Đông xuân 2015-2016, Sở Nông nghiệp & PTNT đã chỉ đạo tiếp tục nâng cao tỷ lệ sử dụng giống chất lượng cao vào sản xuất; trong đó cơ cấu các giống dài ngày, có khả năng đẻ nhánh khỏe như Xi23, X21, NX30, P290... đối với diện tích thâm canh lúa tái sinh khoảng 5.000- 5.200 ha; đối với chân ruộng có sản xuất lúa Hè thu thì sử dụng các giống ngắn ngày, trung ngày chất lượng cao như P6, XT28, HT1, PC6... với diện tích 3.500- 3.700 ha, sử dụng các giống TBKT như SV181, SV47, GL 105... với diện tích 600- 800 ha. Về khung thời vụ, trên chân ruộng 2 vụ có sản xuất lúa Hè thu cần bố trí gieo trà sớm của khung thời vụ để chủ động thu hoạch sớm và kịp làm lúa Hè thu; trên chân ruộng tái sinh bố trí trà muộn của khung thời vụ để thời gian thu hoạch lúa tái sinh, lúa Hè thu gần bằng nhau nhằm hạn chế sâu bệnh và chuột hại.
Ngoài ra, Sở cũng đã xây dựng mô hình thí điểm chuyển đổi từ sản xuất lúa tái sinh lâu năm sang sản xuất lúa Hè thu, trong đó chú trọng sử dụng các giống trung ngày, ngắn ngày trong vụ Đông xuân, giống lúa ngắn ngày và cực ngắn ngày trong vụ Hè thu để thu hoạch trước ngày 20-25/8 nhằm chạy lũ, tránh chuột; đồng thời kết hợp sử dụng hàng rào nilon, mương nước bao quanh ruộng dùng bẫy lồng (bằng sắt), bẫy hố để thu gom chuột di cư.
Đối với mục tiêu đẩy mạnh đưa cơ giới hóa vào sản xuất, trong năm 2016, Sở ưu tiên hỗ trợ máy gặt đập liên hợp/máy cày/dụng cụ sạ hàng cho 2 xã Xuân Thủy và Lộc Thủy, đồng thời tổ chức hội thảo trình diễn để bà con nông dân thấy được hiệu quả và tính kinh tế của việc sử dụng máy móc trong sản xuất nông nghiệp.
Theo ông Khoa, trên cơ sở thành công của các mô hình, Sở sẽ tuyên truyền đẩy mạnh sản xuất lúa Hè thu trên chân ruộng 2 vụ, giảm dần diện tích lúa tái sinh vào các năm tiếp theo. Hi vọng, “lời giải” cho bài toán giảm diện tích lúa tái sinh được nông dân hưởng ứng, góp phần tăng diện tích lúa Hè thu trên đồng đất Lệ Thủy...

Theo: Nguyễn Thị Hiền

Nguồn TT Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Quảng Bình