Vụ Đông Xuân 2016-2017 được dự báo là thời tiết thuận lợi cho sâu bệnh phát triển gây hại nhất là rầy nâu, rầy lưng trắng hại lúa (sau đây gọi chung là rầy). Từ thực tế chỉ đạo sản xuất nhiều năm qua và kết quả phòng trừ rầy vụ Đông Xuân 2015-2016, chúng tôi đúc kết lại một số nguyên nhân, kinh nghiệm để có thể giúp các địa phương, người sản xuất chủ động hơn trong phòng, trừ rầy hại lúa.

 Những năm gần đây, rầy đang có xu hướng gia tăng về diện tích và mức độ gây hại. Diện tích bị nhiễm rầy trong vụ Đông xuân 2015-2016 là 6.878ha, cao nhất từ 10 năm trở lại đây. Điểm đặc biệt là rầy phát sinh gây hại không theo quy luật. Nếu trước đây rầy thường xuyên phát sinh gây hại ở chân ruộng, xứ đồng nhất định, có thể coi như là ổ rầy, thì ở vụ Đông xuân 2015-2016 rầy phát sinh gây hại ở các địa phương mà từ hơn 20 năm nay không hề có rầy gây hại, làm người sản xuất không lường được tác hại, lúng túng trong phát hiện rầy hại lúa đến kỹ thuật phòng trừ không đảm bảo. Nguy cơ mất mùa ở các địa phương này là rất lớn như các xã Thanh Thủy, Hồng Thủy (Lệ Thủy), Vạn Ninh, Hiền Ninh (Quảng Ninh)... Tuy nhiên, nhờ nỗ lực của chính quyền địa phương, người sản xuất và sự tích cực bám sát cơ sở của các cơ quan chuyên môn nên đã kịp thời phòng trừ, khống chế có hiệu quả không để rầy lây lan trên diện rộng. Tổng kết sản xuất vụ Đông xuân 2015-2016, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã chỉ ra các nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong phòng trừ rầy, cụ thể như sau:
Điểm đầu tiên, hầu hết các vùng bị rầy hại nặng năm qua là những vùng người sản xuất có tập quán gieo rất dày, từ 7-8kg lúa giống/sào trở lên, bộ giống sử dụng đã bị nhiễm rầy nặng như giống P6, VN20, X21, Xi23... Thứ hai là những vùng trũng thấp hoặc người sản xuất có tập quán duy trì mực nước thường xuyên hạn chế bộ rễ phát triển, tăng ẩm độ trên mặt ruộng tạo điều kiện cho rầy phát sinh gây hại, nhất là ở Thanh Thủy, Hồng Thủy, Lộc Thủy... Thứ ba là nhiều người sản xuất bón phân không cân đối, lạm dụng phân đạm, bón thiếu phân lân, phân kali góp phần làm thân cây lúa mềm hơn, hấp dẫn sâu, rầy, giúp sâu rầy gây hại mạnh hơn. Thứ tư là phòng trừ muộn khi rầy ở mật độ cao, tuổi lớn. Thông báo của cơ quan chuyên môn phải phòng trừ rầy lứa 3 khi mật độ thấp nhưng người dân chủ quan không phòng trừ để đến khi lúa bị ép vàng (rầy lứa 4 gây hại vào giai đoạn cây lúa sắp trổ-trổ) mới phòng trừ nên kết quả thấp và gây cháy. Thứ năm là khi đã được cơ quan chuyên môn thông báo, hướng dẫn phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật để phòng trừ, một phần không nhỏ người sản xuất thực hiện chưa đúng kỹ thuật 4 đúng. Điển hình có thể nêu lên như phun không đúng lúc ở xã Hồng Thủy, người sản xuất đã triển khai phòng trừ chậm (sau 10 ngày trạm Bảo vệ thực vật huyện thông báo), lúc này rầy đã ép cháy chòm nhiều thửa ruộng, hiệu quả phòng trừ thấp nên diện tích cháy rầy ở xã Hồng Thủy là 3,5ha nhiều nhất tỉnh. Phun không đúng thuốc, những năm gần đây rầy có xu hướng nhờn thuốc vì vậy các thuốc đặc hiệu phòng trừ rầy trước đây như Basa 50EC, Difluent 10WP, Applaud 10WP không còn hiệu nghiệm nhưng vẫn được một số người sản xuất sử dụng, cá biệt một số hộ còn sử dụng thuốc trừ sâu để phòng trừ rầy Dantox 5EC, Fastac 5EC. Phun không đúng nồng độ và liều lượng, chủ yếu ở đây là người sản xuất phun không đảm bảo lượng nước cần thiết để có thể phun rải thuốc trên thân cây lúa theo khuyến cáo, nhất là ở những hộ sản xuất thiếu nhân lực phải thuê người đi phun, tình trạng trên gặp nhiều ở xã Vạn Ninh, An Ninh, Hàm Ninh, Hiền Ninh... Phun không đúng cách, để phun thuốc trừ rầy có hiệu quả đòi hỏi phun thuốc về dưới gốc, tuy nhiên, nhiều người sản xuất chỉ phun ướt trên lá, không phun về dưới gốc làm cho rầy không chết dẫn đến phải phun đi phun lại nhiều lần vừa tốn công, tốn của và hại sức khỏe người đi phun.
Nắm rõ được nguyên nhân, tồn tại trong công tác phòng trừ rầy nên ngay từ đầu vụ Đông xuân 2015-2016, Sở Nông nghiệp và PTNT đã có định hướng cho các địa phương sử dụng các giống chống chịu rầy, giảm bớt diện tích giống nhiễm, nhất là những vùng thường xuyên bị rầy gây hại và đặc biệt là khuyến cáo người sản xuất cần giảm lượng giống gieo để vừa tiết kiệm chi phí vừa hạn chế sâu bệnh phát triển. Thực tế ở Hợp tác xã Mỹ Lộc Thượng xã An Thủy, HTX Lộc Long xã Xuân Ninh, HTX Thống Nhất xã An Ninh là những điển hình, ở đây người sản xuất chỉ sử dụng 3-4 kg giống/sào, bón phân và điều tiết nước khô ướt xen kẽ theo hệ thống thâm canh lúa cải tiến SRI, nên cây lúa phát triển khỏe mạnh, hầu như không có rầy gây hại mặc dù ở Mỹ Lộc Thượng, Thống Nhất sử dụng chủ yếu giống P6, là giống nhiễm rầy rất nặng.
Đồng thời Sở Nông nghiệp và PTNT đã chỉ đạo Chi cục Bảo vệ thực vật (Nay là Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) tăng cường cán bộ kỹ thuật tích cực bám sát cơ sở, điều tra kỹ lưỡng các địa bàn được phân công nên đã phát hiện rầy từ rất sớm và dự tính dự báo chính xác thời điểm rầy bùng phát mạnh từ đó cảnh báo, hướng dẫn các địa phương thời điểm, kỹ thuật phòng trừ.
Trên cảnh báo của cơ quan chuyên môn, các địa phương khẩn trương chỉ đạo người sản xuất phòng trừ đúng kỹ thuật phòng trừ dứt điểm rầy lứa 3 (cắt lứa) không để rầy bùng phát lứa 4 là yếu tố rất quan trọng để phòng trừ rầy có hiệu quả. Điển hình là Hợp tác xã Thanh Mỹ - Thanh Thủy là một trong những địa phương 20 năm qua không bị rầy gây hại, bước đầu lãnh đạo địa phương và người sản xuất có phần lúng túng triển khai phòng trừ chậm, khi lúa đã bị ép vàng trên diện rộng, nhưng nhờ sự quyết liệt, tích cực của cả chính quyền, người sản xuất, cơ quan chuyên môn, triển khai phòng trừ đồng loạt, dứt điểm và sử dụng thuốc đặc hiệu được khuyến cáo (ở đây sử dụng thuốc Map Arrow 420 WP, Victory 585EC). Toàn bộ diện tích bị nhiễm rầy đã được khống chế chỉ sau một đợt triển khai phun, năng suất cuối vụ vẫn đảm bảo 58 tạ/ha.
Một điển hình khác là hộ ông Trần Văn Thái, thôn Tây Cổ Hiền, xã Hiền Ninh, ngay sau khi nghe cảnh báo, ông đã kiểm tra ruộng của mình phát hiện có rầy mật độ cao, ông chủ động phòng trừ ngay, đúng kỹ thuật nên chỉ cần phun duy nhất một lần đã bảo vệ an toàn cho thửa ruộng của gia đình, trong khi các hộ trong thôn phải phun thuốc 3-4 lần mà năng suất vẫn bị giảm do rầy gây hại. Khi được hỏi kinh nghiệm, ông cho biết, mình thực hiện đúng như cán bộ kỹ thuật hướng dẫn, một sào ruộng phải sử dụng 2 bình nước loại 16 lít để pha thuốc, phun chậm rãi, kỹ càng dưới gốc vì khi đó lúa của mình chưa cần rẽ luống nên chỉ đến ngày hôm sau kiểm tra thấy rầy chết cả lớp trên mặt ruộng.
Những điển hình trong công tác chỉ đạo sản xuất và phòng trừ rầy kể trên là kinh nghiệm đáng để các địa phương, người sản xuất tham khảo, áp dụng triển khai phòng trừ rầy có hiệu quả trong vụ Đông xuân 2016-2017 và các vụ sản xuất tiếp theo.

Nguồn trang TT Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Quảng Bình